Bu çalışma, 2021-2023 yılları arasında, Artvin ilinde, doğal olarak yayılış gösteren 110 farklı tıbbi-aromatik bitkinin envanterinin çıkarılması, toplanabileceği ve yetiştirilebileceği muhtemel potansiyel alanların belirlenmesi, ANG Botanik Bahçesi içerisinde Tıbbi-Aromatik Bitkiler Herbaryumu’nun oluşturulması, canlı materyallerin doğadan sökülerek ANG AR-GE ve Sergi Serasına kazandırılması, Tohum Evi kurularak hedef 110 bitki türünün tohumlarının bu tohum evinde koruma altına alınması amacıyla gerçekleştirilmiştir. Ayrıca Biyoçeşitliliğe Dayalı Geleneksel Bilgi (BGB)’nin kayıt altına alınması amacıyla anketler uygulanarak; sağlık, beslenme, endüstriyel, tarım-hayvancılık amaçlı geleneksel bitki kullanımlarına ilişkin bilgilerin belirlenmesi, halkın tıbbi-aromatik bitkiler hakkında bilgi düzeyi, bitkilerin kullanım amaçları, doğru ya da yanlış kullanımları, bilinmeyen yerel kullanımların tespit edilmesi amaçlanmıştır.

Türkiye’de doğal yayılış gösteren yaklaşık 12.000 adet bitki taksonundan 1400’ünün tıbbi aromatik özelliklere sahip olduğu tespit edilmiş olup, bu taksonlardan 850 adeti (%60) Artvin’de doğal yayılış göstermektedir. Bu türlerden 350’si Türkiye’de tıbbi-aromatik amaçlarla ticarete konu edilmektedir.

Biyoçeşitliliğe Dayalı Geleneksel Bilgi (BGB)'nin kayıt altına alınması amacıyla, Artvin ilinin 9 ilçesinde, 252 köyünde yerleşik yaşayan 1276 kişiye anket uygulanarak 446.790 anket verisi elde edilmiştir. Araştırma alanında, yöre halkı tarafından, çeşitli etnobotanik amaçlarla 87 familyaya ait 296 farklı bitkinin kullanıldığı belirlenmiştir. Tespit edilen bu bitkilerin 67’si Magnoliopsida, 11’i Liliopsida, 5’i Polypodiopsida ve 4’ü Pinopsida sınıfında yer almaktadır. Bu bitkilerin 186’sı otsu, 43’ü ağaç, 64’ü çalı, 3’ü tırmanıcıdır. En fazla tıbbi-aromatik bitki türü içeren familyalar sırasıyla; Rosaceae (39), Asteraceae (31), Lamiaceae (19), Fabaceae (13), Solanaceae (9)’dir.

Anket uygulamalarında tespit edilen toplam BGB veri sayısı 14.880 olup, bunlardan 10.506’sinin sağlık, 3.578’ünün beslenme, 541’inin endüstriyel, 136’sının tarım-hayvancılık, 119’unun ise diğer olduğu tespit edilmiştir.

Sağlık kategorisinde; bitkilerin en fazla kullanılan kısmı meyve (1981) olurken, bunu yaprak (1947), çiçekler (1052), toprak üstü kısım (787), reçine (543), tohum (229), özsuyu (222) ve kozalak (147) takip etmektedir.

Gıda kategorisinde ise; bitkilerin en fazla kullanılan kısım meyve (1168) olurken, bunu yaprak (589), toprak üstü kısmı (258), çiçekler (164), tohum (29), kozalak (24) ve sürgün (19) takip etmektedir.

Endüstri kategorisinde ise; bitkilerin en fazla kullanılan kısım odun (70) olurken, bunu dal (64), yaprak (32), meyve kabuğu (26), toprak üstü kısmı (14) takip etmektedir.

Tarım ve Hayvancılık kategorisinde ise; bitkilerin en fazla kullanılan kısım toprak üstü kısmı (8) olurken, bunu tüm bitki (6), gövde (6), yaprak (3), kozalak (3) takip etmektedir. Bitkiler; cilt hastalıkları (%56), sindirim sistemi hastalıkları (%42), solunum sistemi hastalıkları (%33), kulak-burun-boğaz hastalıkları (%31), kas-kemik hastalıkları (%26), ürolojik hastalıklar (%23), kozmetik (%12), diş hastalıkları (%11), onkoloji hastalıkları (%8) ve ruh-sinir hastalıkları (%7) tedavisi amacıyla kullanılmaktadır.

Yörede en fazla bilinen ve aynı zamanda yaygın kullanım alanına sahip bitkileri olarak; Plantago major, Tilia dasystila subsp. caucasica, Rosa canina, Picea oriantalis Cydonia oblonga, Malus sylvestris, Prunus divaricata, Olea europaea, Urtica dioica ve Vitis vinifera’dır.

Gerçekleştirilen arazi çalışmaları ile hedeflenen 110 bitki türü yanında sahada karşılaşılan 225 farklı bitki türünün de tohumları ilave edilerek toplam 335 tıbbi-aromatik bitki türüne ait tohum örnekleri toplanmıştır. Gerekli işlemlerden geçirilen bu örnekler, Botanik Bahçesi bünyesinde kurulan ve tohumların uzun yıllar saklanmasını sağlayacak olan Tıbbi-Aromatik Bitkiler Tohum Evi’nde koruma altına alınmıştır.

Hedeflenen 110 hedef bitki türüne ilave türlerle beraber toplam 250 farklı tıbbi-aromatik bitkiye ait herbaryum materyalleri, Artvin Çoruh Üniveristesi Herbaryumu (ARTH)’a yerleştirilmiştir. Oluşturulan Tıbbi-Aromatik Bitkiler Sanal Herbaryum Koleksiyonu web ortamında Botanik Bahçesi Veri Yönetim Sistemi (OTOBUR) aracılığıyla bilim camiasının erişimine açılmıştır.

Hedeflenen 110 bitki türü yanında diğer tıbbi aromatik bitkilerden de canlı materyal alınmış, 170 adet saksılı canlı örnek Ali Nihat Gökyiğit Botanik Bahçesindeki AR-GE ve Sergi Serası’na veya mevcut Tıbbi-Aromatik Bitkiler koleksiyon alanına aktarılmıştır.

Hedeflene 110 türün ekolojik isteklerini ortaya koymak üzere yapılan analizler ile, toprak tekstürü, toprak reaksiyonu (pH), toprakta organik madde, kireç, elektriksel iletkenlik (EC) ve azot (N) miktarları belirlenmiştir.

Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) ile tıbbi-aromatik bitki yetiştirilecek uygun alanların belirlenmesi ve Web CBS altyapısı oluşturulmuştur. Artvin’in Tıbbi-Aromatik Bitkiler Haritası, Artvin’de Tıbbi-Aromatik Bitki Yetiştirilecek Uygun alanlar Haritası ve Tıbbi Aromatik Bitki Toplanabilir Potansiyel Alanlar Haritaları oluşturulmuştur.

Proje kapsamında 110 hedef türün yerel halka tanıtılması amacıyla tıbbi-aromatik bitki tanıtım eğitimleri ve paydaş toplantıları gerçekleştirilmiştir.

Proje hakkında daha fazla bilgi edinmek ve proje web sayfasına ulaşmak için TIKLAYINIZ.