TIBBİ VE AROMATİK BİTKİLERDE DNA BARKODLU ETİKET OLUŞTURMA
PROJE NO: 2021-TAB-04
PROJE YÜRÜTÜCÜSÜ:

Dr. Öğr. Üyesi Hayal AKYILDIRIM BEĞEN

PROJE ARAŞTIRMACILARI:

Prof. Dr. Özgür EMİNAĞAOĞLU

Doç. Dr. Emrah SARIYER

Doç. Dr. Ayşegül SARAL SARIYER

Dr. Öğr. Üyesi Perinçek Seçkinozan ŞEKER

Dr. Öğr. Üyesi Ahmet Yesari SELÇUK

Dr. Öğr. Üyesi Batuhan Yaman 

Öğr. Gör. Dr. Nasibe TEKİNER AYDIN

PROJE ÖZETİ
Ülkemizde bitkisel ürünlerin büyük bir bölümü aktarlarda, baharatçılarda, bitkisel ürün satış noktalarında veya internetteki satış siteleri aracılığı ile halka sunulmaktadır. Bu ürünlerin sadece küçük bir bölümü (beşeri tıbbi ürünler ve geleneksel bitkisel tıbbi ürünler) eczaneler aracılığı ile halka ulaşmaktadır ve eczane dışındaki yerlerde yeterli denetimden uzak satılmaktadır. Özellikle Tıbbi Aromatik Bitkilerin bu alanlarda pazarlanmasında, pazarlanan bitki adı altında başka türlerin karıştırılması gibi önemli tağşişler yaşanmaktadır. Birçok aktarda doğru tür teşhisi yapılmış ürünlerin pazarlanması konularında sorunlar yaşandığı, bu alanlarda ilave kontrol tedbirlerine, bitkilerin kimlik kontrollerinin yapılmasına ihtiyaç duyulduğu bildirilmiştir. Takviye edici gıda olarak piyasada bulunan veya açık şekilde aktarlar aracılığı ile satılan bitkisel drog ya da preparatlarda doğru bitkinin olup olmadığıyla ilgili kontrol mekanizması ve bu ürünlere yönelik standardizasyon gerekliliği ortaya çıkmıştır. Üretici tarafından hasat edilen ürünün satışa konu edilme aşamasında tam tanımlamasının yapılmamış veya onaylanmamış olması ürünün satış potansiyelini ve güvenilirliğini azaltmaktadır. Bu nedenle birçok gelişmiş ülkede moleküler çalışmalarla isimlendirilen, barkod verilerinde genetik kimlik bilgisi verilen ve/veya kimlik bilgisi karşılaştırılma imkanı sunulan ürünlerin talebinin yüksek oranlarda olduğu tespit edilmiştir.
DNA barkodlama, canlıların sınıflandırılması, gıda güvenliği ve gıda ürünlerinin saflığının belirlenmesi (Huxley-Jones, Shaw, Fletcher, Parnell ve Watts, 2012) gibi birçok farklı alanda araştırıcılara hizmet vermektedir. Bitkilerde barkodlama teknikleri dünyada yaklaşık 15 yıldır kullanılsa da, ülkemizde henüz bu alanda büyük çaplı bir çalışma bulunmamaktadır. DNA barkodlamanın mevcut türlerin tanımlanmasında ve bilinmeyen türlerin keşfinde başarılı olduğu tespit edilmiştir. Ticareti yapılan işlenmiş veya işlenmemiş gıda ürünlerinin orijinalliğinin
belirlenmesi ve gıda aldatmacalarının belirlenmesinde modern moleküler biyoloji yöntemleri hassas ve kesin sonuç verebilmektedir. Özellikle yüksek ticari değeri olan gıda ürünlerinin, daha ucuz maliyetli ürünler veya katkı maddeleri ile karıştırılması, insan sağlığını tehdit edebilir veya tüketicinin aldatılmasına sebep olabilmektedir. Bu barkodlama metodoloji ile bitkinin başlangıç hammaddesinden bitmiş ticari ürünlere kadar tür takibi uygulanabilmektedir. Bugüne kadar yapılan çeşitli çalışmalarda, Genbank gibi referans DNA dizilerine karşılık gelmesi gereken birçok önemli referans verilerinin eksikliği, profesyonel olarak tanımlanmış numuneler için örneklerin mevcut olmaması herbaryum örneklerinin bulunmaması gibi sebeplerle tür teşhisi yapılamamış bitkilerin kimlik doğrulamaları gerçekleştirilememekteydi. Yapılacak çalışmalar ile tür bazında referans veri sayıları arttırılarak bu sorun ortadan kaldırılması sağlanacaktır. 

Hem dünya da hem de Türkiye’de yayılış gösteren birçok Tıbbi Aromatik özellikli bitkinin DNAbarkod bölgesi dizilimleri halihazırda yer almaktadır (http://medicinalplantgenomics.msu.edu/; http://www.ihps.si/en/medicinal-aromatic-plants/gene-bank-medicinal-aromatic-plants/; https://www. Ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/?term= Origanum+rotindufolium). Bu çalışma ile Artvin ilinde yayılış gösteren ve ihtisaslaşma koordinatörlüğünce envanter projesine dahil edilmiş 105 Tıbbi Aromatik özellikli bitkinin genetik kimlikleri oluşturularak paketleme aşamasına gelmiş ürünün güvenilir olarak etiketlenebilmesi ve genetik kodları ile bir referans oluşturularak tür teşhisini kanıtlanabilir hale getirilmesi amaçlanmaktadır. Tanımlanamamış bir örneğin veya ticari olarak satılan tıbbi bitki ürünlerinin oluşturulan genetik kodu, daha önce tanımlanan türlerin referanslarıyla eşleştirilerek karşılaştırılabilecek ve teşhisi yapılabilecektir. Tür düzeyinde referans dizisi veritabanı oluşturularak evrensel bir platform sağlanacaktır.
Bu çalışma kapsamında Artvin’de yayılış gösteren, coğrafi işarete sahip Tıbbi Aromatik bitkilerin çekirdek ve kloroplast DNA’da bulunan ve barkod bölgeler olarak bilinen üç farklı gen bölgesi (ITS, matK, rbcL) dizilenecektir. DNA dizileri elde edilen gen bölgeleri NCBI (National Center for Biotechnology Information) ve BOLD Systems (Barcoding of Life Data Systems) referans veritabanlarına yüklenecektir. Önerilen proje kapsamında; Tıbbi Aromatik bitkilere ait Ulusal DNA Barkodlama Veritabanı’nın kurulması ve proje için önceliklendirilen Artvin’de doğal yayılış gösteren 105 bitki türünün DNA barkodlama işlemlerinin gerçekleştirilerek ülkemiz adına kayıt edilmesi amaçlanmıştır. Türlerin sahip olduğu genetik dizilerin GENBANK kodları, bitki materyalleri (yaprak, çiçek, meyve..) satışa konu edilirken etiket barkoduna işlenecek ve kişilere bu ürünlerin isimlerini doğrulayabilme imkanı verecektir. Bu kapsamda, hem uluslararası veri tabanları incelenecek hem de oluşturulacak veri tabanı ile uluslararası bilgi akışı sağlanacaktır.
Bu proje ile ülkemize özgü genetik kaynaklar da tespit edilebileceğinden dolayı, çıkacak sonuçlar ülkemiz adına satış yapılan alanlarda doğru tanımlamalar, biyokaçakçılık ve biyoterörizmle daha etkin bir şekilde mücadele edilmesini sağlayacaktır. Standart DNA bölgelerini kullanarak türlerin tanımlanmasını sağlayan DNA barkodlama yöntemiyle, bu problemlere etkin bir çözüm sağlanabilir ve böylelikle Türkiye’nin biyoçeşitliliğinin korunmasına ve sürdürülebilir kullanımına yönelik yapılan çalışmalara katkıda bulunulabilir. 

Proje İş Akış Şeması (01.04.2022-01.10.2022)

Proje hakkında daha fazla bilgi edinmek ve proje web sayfasına ulaşmak için TIKLAYINIZ.